Mikroarray Nedir?

Array Comparative Genomic Hybridization (a-CGH) mikroskopla görülemeyecek küçüklükte eksilme ve eklenmelerin tespiti için kullanılan yüksek teknoloji bir yöntemdir.

Mikroarray (a-CGH) Yöntemi ile embriyolardaki tüm kromozomlar incelenebilmektedir.

 

Mikroarray ne amaçla kullanılır?

  • Tüm genomda kromozom veya kromozom bölgelerindeki artma veya azalmalar saptanabilir.
  • Anöploidiler saptanır.
  • DNA miktarındaki değişiklikler yüksek çözünürlükte incelenilir bu nedenle oldukça güvenilir bir yöntemdir.

 

Mikroarray yöntemine ne zaman başvurulur?

Katryotiplemenin yetersiz kaldığı 5Mb’dan aşağı del/dup testinde başvurulur.

  • KAN ya da SALYA yeterlidir.

-Daha çok çocuklara yönelik olup zihinsel problemlerin tanısında,

-Anormal uzunluk/kısalık durumlarında,

-Cinsiyetle ilgili gelişim problemleri tanısında,

-Gelişim bozuklukları tanısında,

aCGH yöntemini prenatal ve postnatal tanıda da kullanmak mümkündür:

Preimplantasyon genetik tanı (PGT), özellikle anne adayının yaşının ileri olduğu durumlar, tekrarlayan başarısız tüp bebek denemeleri, tekrarlayan düşükler ve şiddetli erkek faktörü gibi endikasyonları olan çiftlerde tedavideki başarıyı arttırmak ve gebelik kayıplarını azaltmak amacıyla kullanılan bir yöntemdir.

HASTALIKLAR GENETİK Mİ?

 

Öncelikle şunu söylemeliyiz ki “genetik” ve “kalıtsal” kavramları biraz karıştırılmaktadır. Genetik hastalık; insanın genlerindeki bir bozukluk sonucu oluşan hastalığın tanımı iken kalıtsal hastalık; hastalığa sebep olacak bozuk bir genin ebeveynlerin birinden ya da ikisinden birden alınması sonucu meydana gelen hastalığı tanımlar. Genetik hastalıklar anne ve babadan bağımsız yumurtanın döllenmesi itibari ile bireyin yaşamı boyunca oluşabilecek anomali kaynaklı hastalıklardır. Etrafımızda duyduğumuz “hastalıklar genetik mi?” sorusu aslında “hastalıklar kalıtsal mı?” anlamında sorulmaktadır. Biz ikisine de değinelim.

Kalıtsal hastalıklar, kişinin anne-babadan aldığı genetik yapı ile birlikte hastalık eşiğini aşmış bir şekilde hasta doğduğu anlamını taşır. Akdeniz Anemisi (Talasemi) bu grup hastalıklara örnektir.

Genetik hastalıklar ise yumurtanın döllenmesi sırasında anne-babadan bağımsız genetik anomali sonucu oluşan hastalıklardır. Bu gruba örnek olarak ise Down Sendromu verilebilir. Bu tip durumlarda bireyler doğduklarından itibaren genetik bozukluğa sahiptirler.

Diğer bir grupta ise kişi de bir genetik yatkınlık söz konusudur ancak birey hastalık eşiğine ulaşamamış ve hasta olmamıştır. Bireyin burada dikkat etmesi gereken ise genlerine uygun yaşam tarzını benimsemesidir. Eğer kişi,  bu yatkınlığa uygun olmayan bir yaşam tarzı sürerse genetik hastalığa yakalanma ihtimali artar. Birçok kanser türü ve diyabet bu grupta yer almaktadır.

Birçok hastalık genetik olmasına rağmen belli bir kısmı kalıtsaldır ve kökeni ailemize dayanır. Her bireyin hastalığa olan yatkınlığı farklıdır, o sebeple yaşam alışkanlıkları ve çevresel faktörler hastalığın seyrini değiştirmektedir.

 

Şebnem Ünlüişler

AKRABA EVLİLİKLERİ NE KADAR RİSKLİDİR?

Akraba evliliklerinde var olan sakıncaların daha iyi anlaşılabilmesi için öncelikle tek bir gen ile kalıtılan (Mendel tipi kalıtım) hastalıkların oluşum sürecini kavramak gerekir. Bu mekanizma, akraba evliliklerinden doğacak çocukların kesinlikle genetik anomalili olacağı yargısını bertaraf etmekle birlikte, bu olasılığı belli ölçülerde arttırmaktadır.

İnsan vücudundaki genetik materyalin yarısı anneden, diğer yarısı da babadan gelmektedir. Bu sebepten dolayı vücudumuzdaki her bir gen anneden ve babadan gelen birer çift kopyayla temsil edilmektedir. Bu genlerde hali hazırda bulunan veya meydana gelebilecek olan çeşitli mutasyonlar ise hastalıklara sebebiyet verebilmektedir. Kimi hastalıklar için ilgili tek bir genin mutasyon içermesi yeterliyken (baskın kalıtım), kimilerinde ise her iki gende de aynı veya farklı bölgelerde mutasyonun mevcut olması gerekmektedir (çekinik kalıtım). İkinci tip kalıtımda gen çiftlerinden sadece birinde mutasyon taşıyan bireyler ise günlük yaşamında sağlıklı olmakla birlikte hastalığın taşıyıcısı konumundadırlar. İşte akraba evliliklerinden doğan çocuklarda yüksek miktarlarda gözlemlenen genetik bozuklukların temel sebebi de burada yatmaktadır çünkü akrabalar benzer bir gen havuzunu paylaşırlar ve bu havuzun içinde çekinik özellik gösteren genlerdeki benzer mutasyonları taşıyor olma ihtimalleri oldukça yüksektir. Bu bakımdan taşıyıcı konumda olan iki akraba ürediğinde dünyaya gelecek olan çocuğun her iki geninin de mutasyonlu olma ihtimali %25’tir ki bu da onun genetik hastalıklı olması anlamına gelmektedir. Çocuk %50 ihtimalle taşıyıcı, %25 ihtimalle ise tamamen normal olacaktır. Görüldüğü gibi 1/4’lük bu oran oldukça yüksektir. Tek gen ile çekinik olarak kalıtılan bazı hastalıkların özellikle belirli yörelerde daha çok görülmesi de bu gerçeği desteklemektedir. Örneğin, bu mekanizma ile oluşan Beta Talasemi (Akdeniz Anemisi) hastalığının genel olarak Türkiye’de görülme sıklığı %2,1 iken Antalya’da bu oran %13’lere kadar çıkmaktadır.

Akraba evliliklerinde sıklıkla görülen, çekinik kalıtım ile oluşan tek gen hastalıklarını azaltmanın ilk yolu toplumun bu konuda eğitilmesinden geçmektedir. Özellikle riskli bölgelerde yaşayan bireylerin taşıyıcılık testlerini yaptırmaları ve bu testlerin sonucuna göre doğum öncesi prenatal tanı için uzman hekimlere başvurup genetik danışma almaları gerekmektedir.

Pregnant woman holding horse-toy near her belly

Non-invaziv Prenetal Tanı Testi

Noninvaziv Prenetal Test (NIPT) olarak da bilinen, Noninvaziv Prenetal Tanı (NIPD) testi, anne karnındaki bebeğin belli başlı kromozomal anomalilerini taramak için kullanılan bir testtir.

NIPD, anne kan dolaşımından bulunan fetal DNA’yı tespit edip bu bebeğin Down Sendromu (trizomi 21), Patau Sendromu (trizomi 13), Edward Sendromu (trizomi 18) ve seks kromozomu anomalileri (ör. Turner Sendromu) ihtimallerini belirler. Yine bu test bebeğin cinsiyetini ve kan grubunu da tespit edebilir.

NIPD testini diğer hamilelik sırasında yapılan testlerden ayıran en önemli özellik düşük riski oluşturmamasıdır.

Neden Uygulanır?

NIPD mevcut kullanılan birinci ve ikinci üç aylık dönem testleriyle karşılaştırıldığında daha hassas ve kesin sonuç vermektedir. Bu sayede NIPD testi CVS ve Amniyosentez gibi girişimsel test ihtiyacını önemli ölçüde düşürmektedir.

Amniyosentez: Bu test sırasında, hamilelikte uterustan bebeği koruyan ve çevreleyen amniyon sıvısı örneği alınır ve analiz edilir.

CVS: Bu test sırasında anne rahim ağzından ince bir iğne yardımı ile plasenta dokusu parçasının alınır ve analiz edilir.

Amniyosentez ve CVS testleri hamilelikte düşük riski taşımaktadır.

Doktorunuz size aşağıdaki durumlarda öncelikle NIPD testini önerebilir;

Annenin, bebeğin kromozomal anomali sahibi olmasına yol açabilecek risk faktörleri altında olması; NIPD ile bebeğinizin kromozomal anomali riski altında olup olmadığını kontrol ettirebilirsiniz. Anneden kaynaklı risk oluşturabilecek faktörler anne yaşı ya da daha önceki hamileliklerinde kromozomal anomali sahibi bir bebeği olması şeklinde tanımlanabilir.

Annenin X kromozomuyla taşınan resesif bir hastalık taşıyıcısı olması; Duchenne Müsküler Distrofi ya da hemofili gibi X kromozomuyla taşınan resesif hastalıklar sadece erkekleri etkilemektedir. NIPD bebeğinizin cinsiyetini ultrasondan daha önce belirleyebilir ancak bu hastalığın bebeğinizde bulunup bulunmadığını söyleyemez. Cinsiyet belirlendikten sonra Genetik Danışmanınızdan fikir almak ve bir sonraki adıma karar verme en doğru yoldur.

Rh negatif kan tipiniz varsa; NIPD bebeğinizin Rh faktörünü belirleyebilir. Eğer anne Rh(-) ve bebek Rh(+) ise; anne, bebeğin kırmızı kan hücrelerine mağruz kaldıktan sonra buna tepki olarak Rh antikorları üretebilirler. Buna hassaslaşma denir; genelde ilk gebelik için sorun olmasa da sonraki gebeliklerde sorun teşkil edebilir.

Bebeğim için riskli mi?

NIPD bebeğiniz için hiçbir fiziksel risk teşkil etmez. Aksine risk teşkil eden testleri yaptırma ihtiyacınızı büyük ölçüde önler. Ancak şu bilinmelidir ki NIPD her kromozomal anomaliyi tespit edemez, yalnızca Down,Edwards,Patau sendromları ve seks kromozomları bağlantılı sendromların taramasını yapar.

Sonuçlardan sonra ne yapılır?

Sonuçlarınızı her zaman Genetik Danışmanınıza sunun ve değerlendirmelerini dinleyin.

Kromozomlar ile ilgili durumlar; Eğer sonuçlarınız normal ise bu büyük oranda bebeğinizin sağlıklı olduğunu gösterir ve daha başka bir teste ihtiyaç duyulmaz. Ancak bir kromozomal anomali söz konusu ise amniyosentez ya da CVS ile validasyonu istenebilir.

Fetal Cinsiyet; Eğer anne X-bağıl bir hastalık taşıyıcısı ise ve bebeğiniz kız ise, bebeğinizin sağlığı konusunda endişe etmeniz gerek bir durum büyük ölçüde yoktur. Ancak bebeğinizin cinsiyeti erkek ise amniyosentez ya da CVS ile bebeğin takibi ve varsa genetik tanısı yapılmalıdır.

Rh faktörü; Eğer anne Rh(-) ise ve test sonucu bebeğinizin kan grubunu Rh(-) gösteriyor ise tedavi gerektiren bir durum yoktur. Ancak bebeğiniz Rh(+) ise ve bir önceki gebeliğinizden kaynaklı hassaslaşma yaşadıysanız bebeğinizin dikkatli bir takibe alınması gerekmektedir.

Fırat Uyulur, Msc

DNA Laboratuvarları, Laboratuvar Koordinatörü

Referans:

http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/noninvasive-prenatal-testing/basics/definition/prc-20012964

Behçet Hastalığı

Behçet Hastalığı ya da Behçet Sendromu Türk dermatolog Hulusi Behçet (1889-1948) tarafından 1937 yılında tanımlanmış ve literatüre de kendi soyismi ile geçmiştir. Hastalık nadir, kronik, otoinflamatuar bir hastalık olup kaynağı henüz bilinmemektedir. Oluşan hastalık tablosunun vücut boyunca ilerleyen kan damarlarının hasarlanması ile ortaya çıkan vaskülitler sonucu geliştiği düşünülmektedir. Bu anlamda Behçet Hastalığı’nı kabaca damar iltihabı olarak düşünmek mümkündür.

Behçet Hastalığı tipik olarak 20-30 yaşlarındaki gençlerde görülme eğiliminde olsa da her yaştan ve cinsiyet ayrımı olmaksızın (genellikle erkek hastalarda daha ağır seyir görülmektedir) hastalar bulunmaktadır. Behçet Hastalığı tüm dünyada görülmesine rağmen doğu akdeniz, orta doğu, doğu asya, eski ipek yolu bölgesi boyunca uzanan ülkelerde prevelansı daha yüksektir. Hastalık en fazla Türkiye’de görülmektedir (ortalama her 100.000 vakasının 400 ü). Orta doğu ülkelerinde erkekler daha fazla etkilenirken; Amerika, diğer batı ülkeleri, Japonya ve Kore de ise kadınlar daha fazla etkilenmektedir. Prevelans hastalığın daha iyi tanımlanabiliyor olması ve vaka bildirimleri ile tüm dünyada artış göstermektedir.

Son yapılan çalışmalarla viral, bakteriyel, genetik ve çevresel faktörlerin hastalık gelişimde rol oynadığı gösterilmesine rağmen herhangi bir tetikleyici ya da spesifik bir sebep bulunamamıştır.

Behçet Hastalığı bulaşıcı bir hastalık değildir, bu sayede insandan insana yayılım göstermez. Semptomlar kişiden kişiye değişmektedir ve ayrıca aynı kişide de dönemsel farklılıklar gösterebilmektedir. Öyle ki bazı semptomlar hastalığın ilk yıllarında yokken daha ilerleyen yıllarda ortaya çıkabilmektedir.

Hulusi Behçet hastalık ile beraber oral ülserler, genital ülserler ve oküler inflamasyondan oluşan bir triadı da tanımlamıştır ve bu triad hastalık ile ilgili karakteristik bilgilerden sayılmaktadır. En yaygın semptomlar oral ülserler, genital ülserler, göz inflamasyonu, cilt lezyonları, ve artrittir. Göz içinde olan inflamasyon (anterior ve posterior üveit, retinit, iritit) ciddi olabilmekte ve tedavisiz kalmaları halinde görme kaybına yola açabilmektedir. Göz belirtilerinin varlığı durumunda tam göz muayenesi değerlendirmede mutlaka bulunmalıdır. Diğer semptomlar içinde kan pıhtıları, santral sinir sistemi inflamasyonu, sindirim sistemi ve nadiren de böbrek semptomları bulunmaktadır. Santral sinir sistemi ve gastrointestinal sistem tulumu sonrası gelişen barsak perforasyonu veya vasküler tutuluma bağlı büyük arter rüptürü ortaya çıkması yaşam süresine negatif yönde etki etmektedir.

Behçet Hastalığı sözü edilen semptomlardan en az iki tanesinin varlığında akla getirilmelidir. Hastalığın tanısı için paterji testi kullanılmakla birlikte testin pozitifliği tanı için yeterli görülmemektedir. Tanıya spesifik bir laboratuvar testini olmayışı nedeniyle klinik bulgular tanı konulmasını sağlamaktadır. Uluslarası Tanı Kriterleri içinde mutlak tanı kriteri tekrarlayan oral aft (1 yıl içerisinde en az 3 defa tekrarlayan ve hekim tarafından tespit edilen minör, majör aftöz veya herpetiform lezyonlar) olmakla beraber tekrarlayan genital ülserler, göz lezyonları, cilt lezyonları ve paterji pozitifliği kriterlerinden de en az 2 tanesinin eşliği aranmaktadır.

Behçet Hastalığı alevlenmeler ve iyileşmeler şeklinde seyretmektedir. Genellikle oral aft, genital ülserler ya da göz tutulumu ilk ortaya çıkan semptomlar olmaktadır. İlk 5-7 yılda ataklar sıktır, ilerleyen dönemde ise ataklar arası sürede uzama ve şiddetinde azalma görülmektedir.

Behçet Hastalığının tedavisi semptomatiktir. Semptomların azaltılması ve komplikasyonların (özellikle organ hasarları) önlenmesi amaçlanmaktadır. Prognoz ise hastalığın tutulum meydana getirdiği organ ve sistemlere göre farklılık göstermektedir. Tedavi yöntemleri ilaçla tedavi, fizik tedavi, rehabilitasyon, psikolojik önlemler, cerrahi tedavi olarak çeşitlilik göstermektedir. Aynı zamanda tedavi yöntemleri uygulama alanlarına göre lokal (cilt, oral ve genital bölge semptomları için) ve sistemik (organ tutulumları için) olarak da sınıflandırılmaktadır. Çoğu zaman kombinasyon tedavisi tercih edilmektedir.

 

Ferdanur Deniz

Bezmialem Üniversitesi Tıp Fakültesi

Dönem 3 Tıp Öğrencisi